در آموزش سنتی، کودک می آموزد که “سنگ چیست؟” اما در آموزش مبتنی بر پرسش، کودک میپرسد “سنگ چه میشود؟” یکی تعریف است و دیگری کنجکاوی، یکی حفظ است و دیگری کشف. وقتی کودک یاد بگیرد که بپرسد، مشاهده کند، و بفهمد، دیگر به راحتی فریب نمی خورد. نه از تبلیغات، نه از شعارها و نه از دروغ هایی که با لباس حقیقت می آیند.
آموزش آگاهی محور
آموزش آگاهی محور آموزش با کودک رشد می کند نه پیش از او. و این باعث می شود آگاهی در کودک پرورش یابد. در این نوع آموزش معلم مشاهده می کند نه فقط تدریس، کلاس پرسش را می پذیرد نه فقط پاسخ را.
این رویکرد بر سه پایه استوار است:
- ببین؛ کودک باید یاد بگیرد که واقعا ببیند. نه آن چه به او گفته اند، بلکه آن چه هست. مشاهده، اولین قدم برای فهم است.
- بپرس؛ پرسش نشانه ی ضعف نیست. نشانه ی زنده بودن است. کودکی که می پرسد، کودکی است که فکر می کند.
- بفهم؛ فهم یعنی ارتباط دادن، یعنی دیدن چرایی ها، توانایی تشخیص راه درست از راه نادرست. بدن اینکه کسی برایت تعیین کند.
چرا این دگرگونی مهم است؟
دنیای امروز دنیایی است که مردمش صلح می خواهند، اما سردمدارانش چیز دیگری می گویند. دنیایی که برای برخی جوامع “آزادی و پیشرفت” را وعده می دهند، اما برای برخی دیگر “رنج و مرگ” را می فرستند. دنیایی که در آن کودکان پشت میز کلاس درس نشسته اند و درهمان لحظه بمب ها بر سرشان فرود می آید و زیر آوار مدرسه هایشان دفن می شون و سردمداران جهان از ” دفاع از آزادی” سخن می گویند. این دروغ چگونه پذیرفته می شود؟ چگونه ممکن است که بخشی از جهان این تناقض را نبیند؟
نسلی که تشخیص می دهد
پاسخ در آموزش است. نسلی که یاد گرفته است “بپرسد، مشاهده کند و تفکر کند” نسلی است که دروغ را تشخیص می دهد، حتی وقتی با لباس آزادی بیاید. ظلم را نمی پذیرد حتی وقتی با نام دفاع توجیه شود، خشونت را انتخاب نمی کند حتی وقتی همه به آن عادت کرده باشند. این نسل به خاطر فهم تصمیم می گیرد نه به خاطر اطاعت، یا هم رنگ جماعت شدن، یا آن چه مصالح دنیا اقتضا می کند.
از کودکی تا بزرگسالی
وقتی کودک از همان ابتدا یاد بگیرد که انتخاب کند، وقتی بتواند آزمایش کند، اشتباه کند و دوباره بیاندیشد. در بزرگسالی نیز همین مسیر را ادامه می دهد. او دیگر به راحتی تسلیم می شود. نه تسلیم تبلیغات و نه فشارهای اجتماعی و نه دستکاری های رسانه ای.
او می داند چگونه راه درست را تشخیص دهد و دروغی را که با نام آزادی می آید از آزادی واقعی جدا کند.
دعوتی به تامل
شاید وقت آن رسیده که از خودمان بپرسیم آیا ما در کودکی یاد گرفتیم که بپرسیم؟ یا فقط یاد گرفتیم بپذیریم؟ اگر امروز می خواهیم نسلی بسازیم که حقیقت را از دروغ تشخیص دهد، عدالت را از ظلم بشناسد و آزادی واقعی را از آزادی دروغین جدا کند. باید از همان ابتدا، از مهد کودک و پیش دبستانی، از دبستان و متوسطه به او یاد دهیم که “ببیند، بپرسد، بفهمد.”
این نه یک روش آموزشی صرف است و نه یک نظریه. این دعوتی است به تفکر. دعوتی است به انتخاب آگاهانه. دعوتی به ساختن دنیایی که صدای انسان ها در آن شنیده می شود. دنیای که در ان هیچ کودکی زیر آوار مدرسه اش دفن نمی شود. دنیایی که در آن صلح فقط یک شعار نباشد و فقط به برخی جوامع اختصاص نیابد.
آموزش آگاهی محور چه کمکی می کند و چگونه اجرا می شود؟
این رویکرد ابزاری علمی و عملی است که بر پایه ی مشاهده ی مستمر کودک و مستندسازی تجربه های زیسته ی او بنا شده است. به جای برنامه ای از پیش تعیین شده که همه ی کودکان را در یک قالب می ریزد.
این نوع آموزش، از کنجکاوی طبیعی کودک آغاز می شود. معلم به جای تحمیل موضوع پرسش ها و علایق کودک را مشاهده می کند. مثلا اگر کودک به سنگ ها علاقه نشان داد، معلم او را به کشف ویژگی ها، تفاوت ها و کاربردهای سنگ دعوت می کند. نه اینکه تعریف حفظی از سنگ به او بدهد.
در این سبک تجربه ی زیسته را محور قرار می گیرد. یادگیری از طریق تجربه ی مستقیم، آزمایش و اشتباه اتفاق می افتد. کودک با دست خود لمس می کند، می سازد، می شکند و دوباره می سازد. این فرایند تفکر انتقادی را پرورش می دهد.
در این رویکرد معلم به مشاهده گر و پژوهنده تبدیل می شود. کلاس دیگر فقط میز و صندلی نیست. مواد، ابزار و فضاهایی در اختیار کودک قرار می گیرد که او بتواند فرضیه بسازد، آزمایش کند و نتیجه بگیرد. این همان چیزی است که در علم واقعی اتفاق می افتد.
این نوع نگاه به آموزش، ارزیابی را از نمره به فهم تغییر می دهد. به جای امتحان و نمره، مستندات بصری، یادداشت های معلم و نمونه کارهای کودک نشان می دهند که او چگونه رشد کرده است. این ارزیابی واقعی تر است تا روشی که فقط به سنجش حافظه می پردازد.
چگونه می توان این روش را اجرا کرد؟
اجرای این رویکرد نیازمند تغییر نگاه است، نه لزوما تغییر امکانات. آموزش معلمان دراین تغییر نگاه بسیار با اهمیت است. معلمان باید یاد بگیرند که چگونه مشاهده کنند، مستندسازی کنند و بر اساس علایق کودک به برنامه ریزی بپردازند. این مراحل نیازمند کارگاه های عملی و زیستن معلمان در چنین فضایی است.
تغییر ساختار کلاس می تواند به ایجاد فضایی برای کشف کمک کند. در دسترس بودن مواد و ابزارهای ساده می تواند محیطی غنی برای یادگیری بسازند.
همین طور مشارکت خانواده برای این تغییر بسیار لازم است. والدین باید بدانند که پرسش کودک نشانه ی رشد اوست، نه مداخله در روند آموزش و اختلال در یادگیری شان. آن ها باید بپذیرند که به جای دادن پاسخ آمده، کودک را به کشف پاسخ دعوت کنند. و این انتظار را داشته باشند که معلمی که کودکان را از این طریق رشد می دهد نمی تواند آن ها را به سرعت به نتایج دلخواه برساند. بلکه نیاز به آرامش و صبوری در شکل گیری فرایندهای طبیعی یادگیری دارد.
تغییر نظام ارزیابی نیز می تواند به این روند کمک کند. به جای نمره و امتحان، پوشه های یادگیری که شامل عکس ها، یادداشت ها و نمونه کارهای کودک است معیار رشد او خواهد بود.
سوالی برای اندیشیدن
آیا این رویکرد، فقط برای کودکان است یا شاید ما بزرگسالان هم باید دوباره یاد بگیریم که “ببینیم، بپرسیم و بفهمیم؟”
آیا می توان این نوع رویکردها را در مدارس امروز در ایران و دنیا جاری کرد؟ چه چالش هایی پیش روست؟ و چه کسانی باید این مسیر را آغاز کنند؟
و این، دعوتی است به تحقیق، گفتگو و تغییر.
* طراح برنامه درسی – پژوهشگر حوزه آموزش
۴۷۴۷
