بازار؛ گروه کشاورزی: مختار مهدی زاده، عضو هیات رئیسه اتحادیه ملی کشاورزی، درگفتگو با بازار با انتقاد از وضعیت زیرساخت های صادرات محصولات کشاورزی گفت: نبود هماهنگی میان دستگاه های متولی، مشکلات حمل و نقل، گمرک، بازگشت ارز، ضعف صنایع تبدیلی و نبود متولی واحد، صادرات محصولات کشاورزی ایران را با چالش جدی مواجه کرده است.
نبود زیرساخت و امنیت برای صادرکنندگان
مهدی زاده در تشریح مهمترین مشکلات صادرکنندگان محصولات کشاورزی اظهار داشت: صادرکنندگان در زمینه بازار، قیمت، حمل و نقل، تعهدات ارزی و سایر مراحل صادرات با مشکلات متعددی مواجه هستند، اما بخش مهمی از این مشکلات ریشه در ضعف زیرساخت ها دارد. این در حالی است که صادرکننده زمانی که با یک واردکننده خارجی قرارداد منعقد می کند باید اطمینان داشته باشد که محصول او در شرایط مناسب به مقصد می رسد، اما در شرایط فعلی چنین اطمینانی همواره وجود ندارد.
عضو هیات رئیسه اتحادیه ملی کشاورزی با اشاره به مشکلات اخیر در حمل و نقل و بازگشت برخی کانتینرهای صادراتی گفت: در مواردی مقصد صادراتی کشورهای حوزه خلیج فارس و امارات بوده و وقوع جنگ، ناامنی و اختلال در مسیرهای حمل و نقل موجب بازگشت محموله ها شده است. درحالیکه اتفاقاتی از این دست می تواند هزینه سنگینی به صادرکننده تحمیل کند و حتی برخی فعالان را با زیان های جدی مواجه سازد.
مهدی زاده تاکید کرد: البته نباید همه مشکلات صادرات را به جنگ و ناامنی نسبت داد، زیرا بخشی از مشکلات صادرات محصولات کشاورزی پیش از این نیز وجود داشته و ریشه آن به ضعف ساختاری و نبود هماهنگی میان دستگاه های داخلی بازمی گردد.
میان دستگاه هایی که باید مجوزها و الزامات صادرات را مدیریت کنند، هماهنگی کافی وجود ندارد؛ به این معنا که گمرک، بانک مرکزی، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان های مرتبط با استاندارد، قرنطینه و سایر دستگاه ها هر کدام بخشی از فرآیند صادرات را در اختیار دارند، اما صادرکننده در مسیر انجام کار با یک فرآیند یکپارچه مواجه نیست
مهدی زاده گفت: یکی از مشکلات اصلی این است که میان دستگاه هایی که باید مجوزها و الزامات صادرات را مدیریت کنند، هماهنگی کافی وجود ندارد.
وی افزود: گمرک، بانک مرکزی، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان های مرتبط با استاندارد، قرنطینه و سایر دستگاه ها هر کدام بخشی از فرآیند صادرات را در اختیار دارند، اما صادرکننده در مسیر انجام کار با یک فرآیند یکپارچه مواجه نیست.
عضو هیات رئیسه اتحادیه ملی کشاورزی اظهار داشت: به این ترتیب است که صادرکننده از یک دستگاه به دستگاه دیگر ارجاع داده می شود و برای تکمیل مراحل صادرات باید مجوزها و تاییدیه های متعددی دریافت کند.
وی خاطرنشان کرد: در برخی کشورها فرآیندهای صادراتی در یک ساختار منسجم تر انجام می شود و صادرکننده می تواند ثبت سفارش، قرنطینه، مجوز خروج کالا، بارنامه و سایر امور را در یک فرآیند مشخص دنبال کند. اما در ایران، فرآیندها پراکنده است و مشخص نیست در نهایت چه دستگاهی باید مسئولیت اصلی هماهنگی و حل مشکلات صادرکننده را بر عهده داشته باشد.
ضرورت تعیین متولی مشخص برای صادرات
وی با اشاره به عضویت خود در کمیسیون کشاورزی اتاق تهران اظهار داشت: جلسات متعددی با حضور نمایندگان بخش دولتی و تولیدکنندگان برگزار می شود، اما در بسیاری از موارد نتیجه جلسات به بیان مشکلات و ارجاع موضوع به دستگاه دیگری محدود می شود. به عبارتی، در این جلسات موضوعاتی مانند واردات، ارز، بازگشت ارز و سایر مشکلات مطرح می شود، اما بسیاری از مسئولان حاضر در جلسه اختیار نهایی برای تصمیم گیری ندارند.
وی افزود: اگر قرار است تصمیم نهایی در سطح بالاتری اتخاذ شود، بهتر است نماینده همان مرجع تصمیم گیر نیز در جلسات حضور داشته باشد تا صادرکننده بتواند مستقیما مشکل خود را مطرح و پاسخ مشخص دریافت کند.
عضو هیات رئیسه اتحادیه ملی کشاورزی ادامه داد: بنظر بنده سازمان توسعه تجارت می تواند نقش مهمی در این زمینه داشته باشد، زیرا کارشناسان این سازمان با مسائل تجاری آشنا هستند، اما در بسیاری از موارد اختیار نهایی برای حل مشکلات را در اختیار ندارد.
وی اظهار داشت: در چنین شرایطی، حتی اگر مدیر یک دستگاه برای حل مسئله همکاری کند، ممکن است تصمیم نهایی به موافقت دستگاه دیگری وابسته باشد.
مهدی زاده تاکید کرد: بنابراین لازم است یک ساختار مشخص برای صادرات و واردات ایجاد شود که دستگاه های مرتبط در آن هماهنگ باشند و یک مرجع مشخص مسئولیت تصمیم گیری نهایی را بر عهده داشته باشد.
ضایعات ۳۰ درصدی محصولات کشاورزی
عضو اتحادیه ملی کشاورزی با اشاره به ظرفیت های ایران در بخش کشاورزی گفت: کشور از نظر اقلیمی از ظرفیت بالایی برای تولید محصولات متنوع برخوردار است و وجود ۱۳ اقلیم می تواند زمینه تولید طیف گسترده ای از محصولات کشاورزی را فراهم کند. با وجود این ظرفیت، بخش قابل توجهی از محصولات کشاورزی پیش از رسیدن به بازار مصرف یا صادرات از بین می رود.
مهدی زاده میزان ضایعات محصولات کشاورزی را حدود ۳۰ درصد اعلام کرد و اظهار داشت: این حجم از ضایعات در شرایطی که کشور برای تولید محصولات کشاورزی منابعی مانند آب، خاک، انرژی و نیروی انسانی مصرف می کند، قابل توجه است.
وی ادامه داد: در شرایطی که صادرات یک محصول به دلیل مشکلات حمل و نقل یا محدودیت های دیگر با مشکل مواجه می شود، اگر صنایع تبدیلی کافی در کشور وجود داشته باشد، می توان بخشی از محصولات را به فرآورده های قابل نگهداری و قابل عرضه در بازار تبدیل کرد.
یکی از مشکلات جدی این است که ظرفیت صنایع تبدیلی در کشور متناسب با حجم تولید محصولات کشاورزی نیست و همین مسئله باعث می شود در زمان بروز مشکل در صادرات یا کاهش تقاضای بازار، بخشی از محصول روی دست تولیدکننده باقی بماند
مهدی زاده گفت: یکی از مشکلات جدی این است که ظرفیت صنایع تبدیلی در کشور متناسب با حجم تولید محصولات کشاورزی نیست.
وی افزود: ایران در برخی محصولات تولید قابل توجهی دارد، اما ظرفیت فرآوری آنها محدود است و همین مسئله باعث می شود در زمان بروز مشکل در صادرات یا کاهش تقاضای بازار، بخشی از محصول روی دست تولیدکننده باقی بماند.
عضو هیات رئیسه اتحادیه ملی کشاورزی اظهار داشت: حتی در مواردی که صنایع تبدیلی فعال هستند، این واحدها خود با کمبود یا وابستگی به واردات برخی تجهیزات و مواد بسته بندی مواجه اند. از کارتن مناسب گرفته تا ورق و قوطی و سایر اقلام مورد نیاز صنایع غذایی، بخشی از زنجیره بسته بندی با مشکلات تامین مواجه است.
مهدی زاده تاکید کرد: صادرات محصولات کشاورزی فقط به تولید محصول محدود نمی شود و باید مجموعه ای از حلقه ها از مزرعه تا فرآوری، بسته بندی، حمل و نقل، گمرک و بازار مقصد به صورت هماهنگ عمل کنند.
مشکلات حمل و نقل و معطلی کالا در مرزها
وی یکی دیگر از موانع صادرات محصولات کشاورزی را وضعیت حمل و نقل و مرزها دانست و گفت: مشکلات موجود در مرزها هزینه صادرات را افزایش داده و به ویژه برای محصولات فسادپذیر خسارت بیشتری ایجاد می کند.
مهدی زاده با اشاره به مراودات با پاکستان اظهار داشت: در برخی موارد رانندگان کامیون ها مجبور می شوند مدت طولانی در مرز منتظر بمانند. این در شرایطی است که وقتی یک راننده برای مدت ۲۰ یا ۳۰ روز در مرز معطل می شود و کالای او نیز فسادپذیر است، محصول با افت کیفیت مواجه خواهد شد و ممکن است دیگر امکان عرضه در بازار مقصد را نداشته باشد.
عضو اتحادیه ملی کشاورزی گفت: از سوی دیگر هزینه های اضافی ناشی از توقف کالا و کاهش کیفیت محصول در نهایت به صادرکننده و تولیدکننده تحمیل می شود.
وی ادامه داد: در برخی موارد نیز وقتی کالا به مقصد می رسد، به دلیل افت کیفیت یا فساد، امکان فروش با قیمت اولیه وجود ندارد و حتی ممکن است محصول معدوم یا با قیمت بسیار پایین عرضه شود.
ضرورت اصلاح رویه های صادراتی
مهدی زاده با تاکید بر ضرورت اصلاح ساختار صادرات گفت: نمی توان با رویه های گذشته، صادرات محصولات کشاورزی را در شرایط جدید مدیریت کرد. متاسفانه در حالی که در بسیاری از حوزه ها درباره هوش مصنوعی، خدمات الکترونیک و ثبت سفارش خودکار صحبت می شود، هنوز بخش هایی از فرآیند صادرات و واردات درگیر تصمیمات و رویه های دستی و پراکنده است.
مهدی زاده گفت: گمرک نیز یکی از بخش هایی است که صادرکنندگان و واردکنندگان با مشکلات مختلف در آن مواجه هستند و لازم است فرآیندهای گمرکی برای محصولات کشاورزی ساده تر، سریع تر و متناسب با ماهیت فسادپذیر برخی کالاها شود.
خودتحریمی؛ هزینه ای جدا از تحریم خارجی
عضو هیات رئیسه اتحادیه ملی کشاورزی با اشاره به مشکلات مقرراتی گفت: صادرکنندگان علاوه بر رقابت و محدودیت های موجود در بازارهای خارجی، با موانع داخلی نیز مواجه هستند. جالب اینجا است که تحریم خارجی موضوعی است که فعال اقتصادی می تواند آن را شناسایی و برای مقابله با آثارش برنامه ریزی کند، اما مقررات پیچیده، رویه های غلط و تصمیمات متناقض داخلی نیز هزینه هایی ایجاد می کند.
مهدی زاده از این وضعیت به عنوان خودتحریمی یاد کرد و افزود: قوانین و مقررات داخلی باید به گونه ای تنظیم شوند که مسیر فعالیت صادرکنندگان را تسهیل کنند، نه اینکه هزینه و زمان صادرات را افزایش دهند.
وی تاکید کرد: سازمان ها و وزارتخانه های مرتبط باید در یک چارچوب هماهنگ عمل کنند و هر دستگاه نباید جداگانه برای صادرات تصمیم گیری کند.
رایزنان بازرگانی باید اطلاعات بازار را منتقل کنند
مهدی زاده در بخش دیگری از سخنان خود به نقش رایزنان بازرگانی اشاره کرد و گفت: رایزن بازرگانی ایران در هر کشور باید اطلاعات دقیق و کاربردی درباره نیازهای بازار مقصد در اختیار بخش تولید و تجارت قرار دهد.
وی افزود: رایزن باید بتواند به وزارتخانه ها و سازمان های مرتبط اعلام کند که کشور مقصد چه محصولاتی نیاز دارد، چه محصولاتی ظرفیت واردات دارد و صادرکنندگان ایرانی در چه حوزه هایی می توانند فعالیت کنند.
عضو هیات رئیسه اتحادیه ملی کشاورزی ادامه داد: ضمن اینکه رایزنان بازرگانی باید از دانش تخصصی و اطلاعات کافی درباره بازار مقصد برخوردار باشند و حضور آنها باید به توسعه واقعی تجارت منجر شود.
وی اظهار داشت: اخیرا اعلام شده که ۱۸ رایزن بازرگانی جدید آموزش دیده اند تا در کشورهای هدف فعالیت کنند و این موضوع می تواند در صورت همراهی با یک برنامه مشخص برای توسعه بازارهای صادراتی دنبال شود.
خطر از دست رفتن بازارهای صادراتی
مهدی زاده در پاسخ به این پرسش که ادامه وضعیت موجود چه تاثیری بر آینده صادرات محصولات کشاورزی خواهد داشت، گفت: اگر مشکلات فعلی با همین روند ادامه پیدا کند، بازارهای صادراتی کشور با خطر از دست رفتن مواجه خواهند شد. چرا که در شرایط رقابتی بازارهای جهانی، مشتری خارجی نمی تواند برای مدت طولانی منتظر رفع مشکلات داخلی صادرکننده بماند.
مهدی زاده اظهار داشت: وقتی محصول در گمرک، مرز یا مسیر حمل و نقل معطل می شود و کیفیت آن کاهش پیدا می کند، واردکننده خارجی ممکن است برای تامین نیاز خود به سراغ کشور دیگری برود.
وی ادامه داد: از دست دادن یک بازار صادراتی به معنای از دست رفتن تنها یک قرارداد نیست، بلکه ایجاد دوباره اعتماد و حضور در آن بازار می تواند زمان و هزینه زیادی نیاز داشته باشد.
