چگونه عملکرد واقعی یک صندوق سرمایه‌گذاری را ارزیابی کنیم؟

بازدهی فقط نتیجه نهایی را نشان می‌دهد و درباره مسیری که صندوق برای رسیدن به آن طی کرده است، اطلاعات کاملی نمی‌دهد. برای ارزیابی عملکرد واقعی صندوق باید در کنار بازده، میزان ریسک، ثبات عملکرد، شاخص معیار، هزینه‌ها و نقدشوندگی را نیز بررسی کرد.

چرا بازدهی بیشتر همیشه به معنای عملکرد بهتر نیست؟

یکی از اشتباهات رایج سرمایه‌گذاران، مرتب‌کردن صندوق‌ها براساس بازده یک‌ساله و انتخاب اولین گزینه جدول است. این روش مشخص نمی‌کند صندوق برای کسب آن بازده چه میزان ریسک پذیرفته و سرمایه‌گذاران آن چه افت‌هایی را تحمل کرده‌اند.

همچنین ممکن است بخش زیادی از بازده صندوق نتیجه رشد عمومی بازار باشد. برای مثال، اگر یک صندوق سهامی ۳۵ درصد بازده کسب کرده، اما شاخص متناسب با فعالیت آن ۴۰ درصد رشد کرده باشد، نمی‌توان تنها با مشاهده بازده مثبت، عملکرد مدیر صندوق را مطلوب دانست.

بنابراین، عملکرد واقعی صندوق را باید از ترکیب بازده، ریسک و ثبات آن سنجید. صندوقی عملکرد بهتری دارد که متناسب با ریسک پذیرفته‌شده، بازده قابل‌قبولی ایجاد کرده و این نتیجه را در دوره‌های مختلف تکرار کرده باشد.

ابتدا صندوق‌های هم‌نوع را با یکدیگر مقایسه کنید

نخستین شرط یک مقایسه درست این است که صندوق‌ها هدف و سیاست سرمایه‌گذاری مشابهی داشته باشند. مقایسه صندوق سهامی با صندوق درآمد ثابت منطقی نیست؛ زیرا یکی با هدف کسب بازده بیشتر و پذیرش نوسان فعالیت می‌کند و دیگری عمدتاً به دنبال ایجاد بازدهی باثبات با ریسک کمتر است.

مهم‌ترین معیارهای ارزیابی هر نوع صندوق نیز متفاوت‌اند:

پس از تعیین نوع صندوق، گزینه‌های همان گروه را در یک دوره زمانی مشترک کنار یکدیگر قرار دهید.

بازده صندوق را در چه بازه‌ای بررسی کنیم؟

بازده یک‌ماهه می‌تواند تحت‌تأثیر یک رویداد کوتاه‌مدت یا جهش ناگهانی بازار قرار بگیرد. حتی بازده یک‌ساله نیز همیشه برای قضاوت درباره کیفیت مدیریت صندوق کافی نیست. بهتر است عملکرد صندوق را در چند بازه مانند سه‌ماهه، شش‌ماهه، یک‌ساله و سه‌ساله بررسی کنید.

تاریخ ابتدا و انتهای دوره باید برای همه صندوق‌ها یکسان باشد. علاوه بر بازده نهایی، این پرسش‌ها نیز اهمیت دارند:

• صندوق در بازار صعودی چه مقدار از رشد بازار بهره گرفته است؟
• در دوره نزولی تا چه اندازه افت کرده است؟
• پس از افت، چقدر زمان برده تا زیان خود را جبران کند؟
• آیا عملکرد مناسب صندوق در چند دوره تکرار شده است؟

ممکن است صندوقی در پایان یک دوره سه‌ساله بازده مناسبی داشته باشد، اما بخش عمده این بازده را فقط طی چند ماه خاص به دست آورده باشد. بررسی عملکرد در چند دوره متوالی، تصویر دقیق‌تری از ثبات صندوق ارائه می‌دهد.

عملکرد صندوق را با شاخص معیار مناسب بسنجید

برای تشخیص کیفیت عملکرد مدیر صندوق باید بازده آن را با یک شاخص معیار یا Benchmark مرتبط مقایسه کرد. شاخص معیار نشان می‌دهد بازار یا گروه دارایی مرتبط با صندوق در همان دوره چه عملکردی داشته است.

استفاده از شاخص کل برای ارزیابی تمام صندوق‌ها درست نیست. صندوق سهامی کوچک و متوسط، صندوق طلا، صندوق درآمد ثابت و صندوق شاخصی، هرکدام باید با معیار متناسب با ترکیب دارایی و سیاست خود سنجیده شوند.

اگر صندوقی به‌طور مستمر و پس از درنظرگرفتن ریسک، عملکردی بهتر از شاخص مرتبط داشته باشد، می‌توان بخشی از نتیجه را به کیفیت مدیریت آن نسبت داد. در مقابل، عقب‌ماندن مداوم از شاخص می‌تواند نشانه‌ای باشد که باید علت آن، از هزینه‌ها تا نحوه مدیریت پرتفوی، دقیق‌تر بررسی شود.

بازده صندوق با چه مقدار ریسک به دست آمده است؟

دو صندوق ممکن است بازده یکسانی داشته باشند، اما تجربه متفاوتی برای سرمایه‌گذاران ایجاد کنند. ارزش واحدهای یکی ممکن است با نوسان محدود رشد کند، درحالی‌که دیگری افت‌وخیزهای شدیدی را پشت سر بگذارد.

یکی از معیارهای رایج برای بررسی این موضوع، نسبت شارپ است. این نسبت نشان می‌دهد صندوق به ازای ریسکی که پذیرفته، چه میزان بازده مازاد بر نرخ بدون ریسک ایجاد کرده است. در شرایط مشابه، نسبت شارپ بالاتر معمولاً به معنای بازده تعدیل‌شده با ریسک بهتر است.

بااین‌حال، نسبت شارپ فقط باید میان صندوق‌های هم‌نوع، در دوره زمانی یکسان و با روش محاسبه مشابه مقایسه شود. این نسبت به‌تنهایی نمی‌تواند مبنای تصمیم‌گیری باشد.

حداکثر افت سرمایه را نادیده نگیرید

حداکثر افت سرمایه یا Maximum Drawdown نشان می‌دهد ارزش سرمایه از یک نقطه اوج تا کف بعدی حداکثر چقدر کاهش یافته است. این معیار به یک سؤال ملموس پاسخ می‌دهد: سرمایه‌گذار در بدترین مقطع دوره، چه میزان کاهش ارزش را تجربه کرده است؟

زمان جبران افت نیز اهمیت دارد. صندوقی که افت ۱۵ درصدی را طی دو ماه جبران کرده، تجربه متفاوتی از صندوقی ایجاد می‌کند که برای بازگشت به نقطه قبلی به یک سال زمان نیاز داشته است.

شاخص‌هایی مانند آلفا، بتا و سورتینو نیز می‌توانند تحلیل را تکمیل کنند. آلفا بازده مازاد صندوق نسبت به عملکرد مورد انتظار، بتا حساسیت آن به تغییرات بازار و سورتینو بازده صندوق را در برابر نوسانات منفی بررسی می‌کند.

ثبات عملکرد صندوق را بررسی کنید

بازده درخشان یک صندوق طی چند ماه ممکن است نتیجه تمرکز بر یک صنعت، رشد ناگهانی یک دارایی یا پذیرش ریسک بیشتر باشد. برای تشخیص توانایی واقعی مدیر صندوق باید بررسی کرد که عملکرد آن در دوره‌های مختلف تا چه اندازه پایدار بوده است.

ثبات به این معنا نیست که صندوق باید همیشه رتبه اول باشد. صندوقی که در چند بازه متوالی عملکردی بالاتر از میانگین گروه داشته و در بازارهای نزولی افت خود را بهتر کنترل کرده است، ممکن است قابل‌اتکاتر از صندوقی باشد که یک بار رتبه اول و در دوره‌ای دیگر رتبه آخر شده است.

البته انتخاب نهایی به ویژگی‌های سرمایه‌گذار نیز بستگی دارد. فردی با افق بلندمدت و تحمل ریسک بالا ممکن است نوسان بیشتری را بپذیرد، اما کسی که در آینده نزدیک به پول خود نیاز دارد، احتمالاً ثبات و نقدشوندگی را در اولویت قرار می‌دهد.

NAV چه چیزی درباره صندوق نشان می‌دهد؟

NAV یا ارزش خالص دارایی‌ها از کسر بدهی‌های صندوق از ارزش روز دارایی‌های آن و تقسیم نتیجه بر تعداد واحدها به دست می‌آید. تغییر NAV در طول زمان یکی از مبناهای محاسبه بازده صندوق‌های صدور و ابطالی است.

بااین‌حال، عدد مطلق NAV معیار مناسبی برای مقایسه دو صندوق نیست. صندوقی با NAV هر واحد ۲۰ هزار تومان لزوماً گران‌تر یا بهتر از صندوقی با NAV ده هزار تومان نیست. زمان آغاز فعالیت، سابقه تغییر ارزش واحدها و تقسیم سود می‌توانند این اعداد را متفاوت کنند.

در صندوق‌های قابل معامله یا ETF، علاوه بر NAV باید قیمت تابلو را نیز بررسی کرد. فاصله قیمت بازار با NAV می‌تواند نشان‌دهنده حباب مثبت یا منفی باشد. خرید صندوق با حباب مثبت قابل‌توجه ممکن است سرمایه‌گذار را در معرض زیان ناشی از تخلیه حباب قرار دهد؛ حتی اگر ارزش دارایی‌های صندوق کاهش پیدا نکند.

نقدشوندگی و هزینه‌ها را در نظر بگیرید

بازدهی زمانی برای سرمایه‌گذار ارزشمند است که بتواند در زمان مناسب و با هزینه منطقی به سرمایه خود دسترسی پیدا کند. برای ارزیابی نقدشوندگی ETFها باید حجم و ارزش معاملات، فاصله بهترین قیمت خرید و فروش و فعالیت بازارگردان بررسی شود.

در صندوق‌های صدور و ابطالی نیز زمان لازم برای ابطال واحدها و واریز وجه اهمیت دارد. برخی صندوق‌ها برای ابطال زودهنگام هزینه‌ای در نظر می‌گیرند که جزئیات آن در امیدنامه درج می‌شود.

کارمزد معامله، اختلاف قیمت ورود و خروج و سایر هزینه‌ها نیز می‌توانند بازده نهایی را تغییر دهند. به همین دلیل، بازده اعلام‌شده صندوق همیشه دقیقاً با بازده سرمایه‌گذاری که در تاریخ و قیمت مشخص وارد و در زمان دیگری خارج شده است، برابر نیست.

ترکیب دارایی‌ها و کیفیت مدیریت را بسنجید

ترکیب دارایی‌ها نشان می‌دهد مدیر صندوق برای کسب بازده چه ریسک‌هایی پذیرفته است. تمرکز زیاد بر یک صنعت یا دارایی می‌تواند در دوره رونق بازده بالایی ایجاد کند، اما هنگام تغییر شرایط بازار، شدت افت را نیز افزایش دهد.

هنگام بررسی گزارش‌های صندوق به ترکیب سهام، اوراق، سپرده یا سایر دارایی‌ها، میزان تمرکز پرتفوی، تغییر مدیر، ثبات استراتژی و شفافیت گزارش‌دهی توجه کنید.

اندازه صندوق نیز باید در کنار عوامل دیگر بررسی شود. صندوق کوچک ممکن است با محدودیت نقدشوندگی مواجه باشد و صندوق بسیار بزرگ نیز در برخی بازارها انعطاف کمتری برای تغییر پرتفوی داشته باشد. بنابراین، بزرگ‌تر بودن صندوق به‌تنهایی نشانه عملکرد بهتر نیست.

مثال عملی؛ کدام صندوق بهتر عمل کرده است؟

صندوق الف بازده خام بیشتری داشته است؛ اما صندوق ب افت کمتری را تجربه کرده، زیان خود را سریع‌تر جبران کرده و به ازای ریسک پذیرفته‌شده، بازده مناسب‌تری ساخته است. بنابراین، فقط با مشاهده ستون بازده نمی‌توان صندوق الف را گزینه بهتر دانست. انتخاب میان این دو به میزان تحمل ریسک و افق زمانی سرمایه‌گذار بستگی دارد.

اطلاعات معتبر صندوق‌ها را از کجا پیدا کنیم؟

اطلاعات بازده، ترکیب دارایی، NAV و مشخصات صندوق‌ها را می‌توان از فیپیران، سامانه کدال، وب‌سایت اختصاصی صندوق و تابلو معاملات بررسی کرد. اساسنامه و امیدنامه نیز اطلاعات مهمی درباره سیاست سرمایه‌گذاری، هزینه‌ها و شرایط صدور یا ابطال ارائه می‌دهند.

پس از مشخص‌کردن نوع صندوق و معیارهای موردنظر، می‌توان اطلاعات صندوق‌های کاریزما و سایر صندوق‌های فعال بازار را در دوره‌های یکسان مقایسه کرد. این مقایسه باید براساس هدف سرمایه‌گذار انجام شود، نه فقط رتبه صندوق در جدول بازدهی.

جمع‌بندی

برای سنجش عملکرد واقعی صندوق باید از عدد بازدهی فراتر رفت. مقایسه صندوق‌های هم‌نوع، انتخاب دوره یکسان، سنجش عملکرد نسبت به شاخص معیار، بررسی ریسک، افت سرمایه، ثبات، هزینه و نقدشوندگی، تصویر کامل‌تری از کیفیت عملکرد ارائه می‌دهد.

اگر صندوق انتخاب‌شده ETF باشد، خریدوفروش واحدهای آن از طریق سامانه معاملاتی یک کارگزاری انجام می‌شود؛ اما پیش از ثبت سفارش باید قیمت بازار، NAV، میزان حباب و وضعیت نقدشوندگی نماد نیز بررسی شود.

در نهایت، بهترین صندوق برای همه یکسان نیست. گزینه مناسب، صندوقی است که عملکرد آن با هدف مالی، افق زمانی، نیاز به نقدینگی و میزان تحمل ریسک فرد هماهنگ باشد. عملکرد گذشته نیز با وجود ارزش تحلیلی، تضمینی برای بازده آینده نیست.