ماجرای درخواست ترجمه شاهنامه فردوسی به زبان ترکی در دوره صفوی | اقتصاد فارسی

به گزارش خبرگزاری تسنیم از تبریز، محمود فتوحی، استاد ادبیات و زبان فارسی در رابطه با نسبت شاهنامه فردوسی با تبریز گفت: شاهنامه طهماسبی که حدود 284 پرتره یا تک‌نگاره را شامل می‌شود که یک برگ از آن در یکی از حراج‌های لندن به مبلغ 12 میلیون دلار به فروش رسید؛ در کارگاه سلطانیه واقع در تبریز که بزرگترین هنرمندان ایران در آنجا فعالیت داشتند تدوین شده. نگارش شاهنامه طهماسبی در سال 928 هجری قمری آغاز شد و در سال 948 هجری قمری به پایان رسید.

وی درباره خوانش شاهنامه در عصر صفوی اظهار کرد:  شاه اسماعیل سرداری به نام سلطان محمد استاجلو داشت؛ استاجلو یکی از ایل‌های ترکمان است که امروزه در شرق ترکیه قرار دارد و در آن زمان بخشی از خاک ایران را شامل می‌شده است. سلطان محمد، حافظ شاهنامه بود و در جریان جنگ‌های مختلف با صدایی رسا به خواندن شاهنامه می‌پرداخت تا اینکه در جنگ چالدران کشته شد. شاه اسماعیل در آن دوران تنها 11 سال سن داشت که تحت‌تاثیر صدای سلطان محمد استاجلو قرار می‌گرفت و از همان زمان شاه اسماعیل زیستن همراه با شاهنامه را آغاز کرد. درست 2 سال قبل از مرگش در کارگاه سلطانیه تدوین شاهنامه طهماسبی آغاز شد. نگارش شاهنامه طهماسبی در سال 928 هجری قمری آغاز شد.

این استاد زبان و ادبیات فارسی با اشاره به جایگاه شاهنامه در ارتش صفویه بیان کرد: در زمان شاه اسماعیل که ارتش حکومت صفوی مشغول جنگ و درگیری بودند و ترکمانان نیز بخشی از قلمروی ایران محسوب می‌شدند، با صدای شاهنامه به سمت جلو پیش می‌رفتند. شیبکان ازبک در سال 913 هجری قمری تحت فشار لشکر صفوی بودند و تقاضا می‌کنند تا شاهنامه فردوسی به زبان ترکی ترجمه شود، چراکه آن‌ها دیده بودند که سپاهیان شاه اسماعیل در میدان نبرد با خواندن ابیات شاهنامه دارای روحیه مردانه می‌شوند. اگر نگاهی به نحوه اسم‌گذاری خاندان صفوی بیندازیم شاهد نفوذ پررونق شاهنامه خواهیم بود، چراکه نسل قبلی شاه اسماعیل از نام‌های ایرانی برخوردار نیستند اما اسم‌هایی مانند فرنگیس، طهماسب و سام میرزا برای فرزندان خود انتخاب می‌کند.  

فتوحی رودمعجنی تصریح کرد: حضور پررنگ شاهنامه در دوران صفویه در قهوه‌خانه‌ها و همچنین خوانش آن در میدان‌های شهری مشهود است. به نقل از یک پژوهشگر و سایر منابع فردی به نام ملا مومن یکه‌سوار با یک قبا و کلاه مخصوص در قهوه‌خانه‌ها شروع به شاهنامه‌خوانی می‌کرد و مردم به او پول می‌دادند. شاه عباس اول به صورت مرتب سالیانه مبلغ 40 تومان را به‌عنوان مقرری برای او تعیین کرده بود که تنها شاهنامه بخواند. یکه‌سوار بعد از پرداخت هزینه قهوه‌خانه و مالیات مبلغی را که برایش باقی مانده بود را بین درویش‌ها تقسیم می‌کرد.

این استاد زبان و ادبیات فارسی اضافه کرد: در سفرنامه‌های معروفی مانند شاردن نیز به خوانش شاهنامه در میادین و قهوه‌خانه‌ها نیز اشاره شده است. در دوره حکومت صفوی حس ایرانی‌ بودن در میان مردم درحال تقویت بود و آن‌ها با متن احساس نزدیکی داشتند. شاهنامه یک ابرمتن است و این‌گونه از آثار ادبی هیچ‌گاه از فضای فرهنگی و اجتماعی خارج نمی‌شوند.

 ابراهیم احمدی، مدرس زبان و ادبیات فارسی نیز اظهار کرد: گوسان‌ها، شاهنامه‌خوانان، نقالان و عاشیق‌ها در تاریخ ایران مردمانی کوشا بودند که دانسته یا ندانسته به باروری درخت افسانه‌ها، آیین‌ها و قصه‌های ادبیات مکتوب و فولکلور یاری فراوان رساندند. بی‌گمان قبل از اینکه شاهنامه فردوسی موضوع پژوهش دانشگاهی و علمی در ایران شود قرن‌ها بن‌مایه عمل هنرمندان شاهنامه‌خوان بوده است.  

وی ادامه داد: در سیر تحول شاهنامه‌خوانی که خود میراثی از خدای‌نامه‌های گوسانان پارتی در سده‌های پیش از اسلام است نقل‌ها و آوازهای مناطق گوناگون نقش مهمی را بر عهده داشتند. از چهارگوشه ایران شاهنامه‌خوانان این اثر را به لحن مخصوص اقلیم خود زمزمه کرده‌اند و به امروز رساندند. در داستان‌های شاهنامه می‌توان به درکی از جامعه‌شناسی و ذوق ادبی و هنری مردمان نواحی گوناگون ایران پی برد.

انتهای پیام/